HERMAN HEIJERMANS
toneelschrijver in zijn en onze tijd

Varia: Socialistische Tendenz

door Herman Heijermans
Tekstversie
Naar het menu | Terug naar de hoofdpagina

Vooraf: Heijermans was bijzonder gevoelig op het punt van "tendenz" in zijn werk; een onderwerp dat al vanaf zijn succes-stuk Ghetto opduikt in de kritieken. Daarover gaat het volgende korte artikel, waarin hij zich scherp afzet tegen alle beschuldigingen als zou hij slechts stropoppen ten behoeve van de leer ten tonele voeren (vooral de NRC-criticus De Meester was hier een meester in, maar ook zijn collega van het Nieuws van den Dag J.H. Rössing).

Terug naar de hoofdpagina

Uit: De Nieuwe Tijd jaargang 9, 1904, p. 374-376

  Over het onderwerp "Kunst en Socialisme" zijn we, vermeen ik, uitgepraat, in de eerste plaats omdat een dagelijksche drang van ernstige omstandigheden onze aandacht tot beter zaken voert -, in de tweede omdat wij het over de grondgedachte principieel eens zijn -, in de derde omdat elk socialistisch kunstenaar van dezen tijd zijn progen als een getast naar het wijkende weet en elke nieuwe mislukking hem klein en futiel gelijkt bij den machtigen stroom die hem duwt en doet buitelen en naar adem happen - en voorwaarts beweegt.
  Evenwel in uren van bezadighdheid, wenschen we wel onder en voor mekaar over fouten en afwijkingen een appeltje op te werpen. In enkele aangelegenheden zijn we het niet eens en zoo heeft de zoogenaamde tendenz al meer woorden gekost dan genoegelijk waren te verteren. Zoo ik mij niet bedrief is men zich in Holland meer bijzonder artistiek ongerust gaan maken over tendenz sinds de bloei van realism en naturalisme en meer in het bijzonder na den overgang van enkelen tot de sociaal-demokratie. En hoewqel het ongenietbaar hapje een weinig doorkauwd is, doen we, meen ik, geen dwaasheid er ook even onze tanden aan te wagen. Want met de gedeeltelijke erkenning der waarheid dat een te domineerende tendenz - ik spreek van den arbeid van kunstenaars, bijgevolg in een zoodanig geval van een tendenz die door de warmbloedigheid en ongematigdheid van den auteur de compositie, den kunstvorm drukt en verminkt - eene uiting ontsiert, zijn we er niet. Evenmin met de beminnelijke en ridderlijke stelling der tegenstanders, dat ze glad maling aan tendenz hebben, dat ze niet naar tendenz vràgen - mits de kunstvorm schoon en het geheel eene wenschelijke ontroering geeft.

  Indien gij het voorrecht hebt artist te zijn - dat wil meer afgebakend zeggen: indien gij u in beeldenden vorm zoodanig kunt uiten dat uwe voorstelling een deel der gemeenschap ontroert en indien gelijktijdig de socialistische levensbeschouwing die in den opbloei van het leven staat, derhalve de eenig-schoone is, de uwe is, dan zult ge in de felle geestelijke bewogenheid der ontwaking menigmaal werk voortbrengen dat u om z'n groenheid en wildheid in latere jaren pijnlijk aandoet, maar ge zult u nimmer schamen over de bekladde socialistische tendenz en evenmin voordeel trekken van de waarschuwende kunst-stemmen der overzijde. Werkelijk overtuigd-socialist hebt gij immers uwe "tendenz" niet kunstmatig aangebracht. Zij is u ontvloeid, omdat ze u ontvloeien móést - zij was slechts het geleidelijk iets van uw dàgelijksch denken en voelen. Wanneer een goede of slechte aanschouwing van het leven, zóó in u geroest is, dat ge slechts op ééne wijze kunt zien en gevoelen, dan kan wel uw heele ik uitstekend of abnormaal zijn, maar uwe uiting is vrij van tendenz, omdat uw tendenz bij de beelding van uw arbeid geheel natuurlijk ontstond en niet bij de wording als een lastig of listig bedacht ding, als storende derde aanwezig was. Onze vrienden van de overzij, die zoo geduldig bereid zijn ons onze fouten te toonen, vergissen zich voortdurend in hun naarstig gepraat over ònze tendenz. Het is alleen de teegenstelling die hen prikkelt. Shakespeare is voor ons het geniaal centrum van den Elisabeth-cyclus. Zijn geweldige tendenz, zijn zwaar-stappende, engiszins ruwe tendenz is ons bij de meeste vertooningen eene ergernis en toch weer géén ergernis, omdat wij elke tendenz naar zijn tijd beoordeelen. Vondel is doorgaands, in zijn wezen gehéél, een eenzijdig voor niets terugdeinzend strekkingsdichter. Ons kan hij geen absolute vreugde meer geven, omdat onze ontroering aan andere schoonheid dan aan woordvorm alleen vastzit. Elk tijdvak had zijn tendenz, zijn saamgeevatheid-van-leven. Wij schetteren niet tegen wie in overtuiging geleeft hééft. Wij zetten ins schrap in den èigen tijd tegen wat dort en het jonge groen poogt te verstikken. Dat is de arbeid van iederen tuinman.

  Waren wij nog aan de overzijde, in het gezelschap van zooveel voortreffelijke artisten als wij daar achtergelaten hebben, artisten die ons verre overtreffen als arbeiders in woord-materiaal, vorm, uitingswijze - dan zou zeer waarschijnlijk de socialistische tendenz ons een onkunstzinnige gruwel zijn. Opgevoed in een andere levensbeschouwing en overal om ons henen die levensbeschouwing als de eenig-bestaanbare aanvaardend, zouden we in de tierigheid en rust van ons leven, het àndere als onkruid vertrappen. Hoe lang was het eerste christengeluid een tendenz? Verdween die tendenz niet in den groei der christengemeenschap? Welk christen of jood stoot zich nù aan eene christelijke tendenz die in wezen en gebaar van een onzegbare grofheid, uiterlijkheid, leugenachtigheid is geworden, getoetst aan de éérste die Jezus aan het kruis bracht?
  In boeken, geschriften, romans, novellen van dezen tijd is de algemeen-toegelaten, algemeen-genormaliseerde tendenz dusdanig vertakt, dat er nauwlijks van te speuren schijnt. Tendenz-loos is géén product, omdat eene kunstuiting zònder tendenz onbestaanbaar is. Wat zich zonder grens of bakening tot ingevreten gevoelens en gedachten aansluit, schijnt uiterlijk vrij van strekking. Een wijs boedhist, een denkend chinees zal aan de beschaafde tendenz-looze tendenz onzer europeesche kunsten zijn neus stooten, Lyriek, epiek, dramatiek nemen de valsche pose aan te groeien uit het onbewuste. Doch dat onbewuste staat met duizende wortelen in de teelaarde eener tendenz, maat als het scheppings-oogenblik houdt met eene aan overlevering gehechte en beklonken werkelijkheid. Arbeidt een kunstenaar die schijnbaar van geen dendenz wéét, zuiverder, vrijer, echter, omdat hij verdronken in de tendenz van zijn tijd geen tendennz meer zièt - arbeidt hij eerlijker dan de kunstenaar die in en door een nieuwe levens-aanschouwinggedrongen wordt een quasi-schelle tendenz aan te brengen? Is er verschil in: "Het socialisme komt, de wolken jublen het" en: "De Heere Jezus komt, de wolken jublen het"? Zeer zeker niet. Alleen op òngelijke hoogte ziet men tendenz. In een kring van gelijk-denkenden bestaat ze niet.

  Wij socialisten moeten ons afzijdig houden van dergelijke benauwenissen. In een katholieke kerk zal men geen socialisme preeken en op het plateau waarop wij ons bevinden, waarop wij de wereld overzien is voor socialistische tendenz geen plaats, omdat wij met dezelfde wetenschap, dezelfde hoop, dezelfde toekomstzekerheid mekaar niet kunnen verschrikken met bekende en lieve geluiden. Het gerucht onzer bezielde hagepreeken wordt de klank voor de komende tijden. Een enkel sterker, onbezonnen, tè daverend geluid kan ons nopen den enkeling in genegenheid in te toomen. Maar zijn tendenz, die de ònze is en over zooveel eeuwen geen afwijking meer zal hebben, ontfutselen we hem niet, omdat die tendenz de prachtige teelaarde is voor onze uitingen uit het onbewuste.

________________

 

Menu van pagina's in tekstversie

De website
Hoofdpagina
Doelstelling
Over de editie
Opzet van de website
Aangepast lezen
Biografische notitie
Over ons en contact
Teksten online
Verkrijgbare teksten
De 7 vette dagen
Herenhuis te koop
De buikspreker
Brief in schemer
Het testament
Kwelling
Het antwoord
Het pantser deel een
Het pantser deel twee
Het pantser deel drie
Overige pagina's
Welkom in Villa Evenrust
Varia: socialistische tendenz
Kolder in de Jonge Jan
Scheveningse vissers
© deze website: 2015 M.G. Vonder, Amsterdam

colofon

Deze website is gestart op 3 december 2014, bij gelegenheid van de 150ste geboorte­dag van Herman Heijermans Jr.
Deze website is met de grootst mogelijke zorgvuldigheid samengesteld. Voor eventuele schade, ontstaan door fouten in de inhoud, aanvaarden wij echter geen aansprakelijkheid. Mocht ondanks onze inspanningen een auteursrechthebbende aan de aandacht zijn ontsnapt, dan verzoeken we deze vriendelijk zich in verbinding te stellen met de redactie.
email: M.G. Vonder
post: W. Passtoorsstraat 12-1
1073 HX Amsterdam