HERMAN HEIJERMANS
... neemt nu een adempauze

Home | De uitgave | Opzet van het project | Toneelwerken | Achtergronden | Secundair | Interactief

Navigatie

Heijermans' toneelteksten online:
Achtergronden

Zoek op de site

De website
Teksten online
Achtergronden
Welkom
Kolder in de Jonge Jan
Scheveningse vissers
Coenens Visboeck
Socialistische tendenz
Een mijnbezoek
Antimilitarisme
Coenens Visboeck
Secundair
© 2015 M.G. Vonder,
contact

 

Varia: Socialistische tendenz
door H. Heijermans Jr.

Vooraf: Heijermans was bijzonder gevoelig op het punt van "tendenz" (lees: strekking of propaganda) in zijn werk; een onderwerp dat al vanaf zijn succes-stuk Ghetto opduikt in de kritieken. Daarover gaat het volgende korte artikel, waarin hij zich scherp afzet tegen alle beschuldigingen als zou hij slechts stropoppen ten behoeve van de leer ten tonele voeren (vooral de NRC-criticus De Meester was hier een meester in, maar ook zijn collega van het Nieuws van den Dag J.H. Rössing).
Spelling en interpunctie zijn gemoderniseerd, voor het overige is de tekst intact gelaten.

 

  Over het onderwerp "Kunst en Socialisme" zijn we, vermeen ik, uitgepraat, in de eerste plaats omdat een dagelijkse drang van ernstige omstandigheden onze aandacht tot beter zaken voert, in de tweede omdat wij het over de grondgedachte principieel eens zijn, in de derde omdat elk socialistisch kunstenaar van deze tijd zijn progen als een getast naar het wijkende weet en elke nieuwe mislukking hem klein en futiel gelijkt bij de machtige stroom die hem duwt en doet buitelen en naar adem happen - en voorwaarts beweegt.
  Evenwel in uren van bezadighdheid, wensen we wel onder en voor mekaar over fouten en afwijkingen een appeltje op te werpen. In enkele aangelegenheden zijn we het niet eens en zo heeft de zogenaamde tendenz al meer woorden gekost dan genoegelijk waren te verteren. Zo ik mij niet bedrieg is men zich in Holland meer bijzonder artistiek ongerust gaan maken over tendenz sinds de bloei van realisme en naturalisme en meer in het bijzonder na de overgang van enkelen tot de sociaal-democratie. En hoewel het ongenietbaar hapje een weinig doorkauwd is, doen we, meen ik, geen dwaasheid er ook even onze tanden aan te wagen. Want met de gedeeltelijke erkenning der waarheid dat een te dominerende tendenz - ik spreek van de arbeid van kunstenaars, bijgevolg in een zodanig geval van een tendenz die door de warmbloedigheid en ongematigdheid van de auteur de compositie, de kunstvorm drukt en verminkt - een uiting ontsiert, zijn we er niet. Evenmin met de beminnelijke en ridderlijke stelling der tegenstanders, dat ze glad maling aan tendenz hebben, dat ze niet naar tendenz vràgen - mits de kunstvorm schoon [is] en het geheel een wenselijke ontroering geeft.

  Indien gij het voorrecht hebt artiest te zijn - dat wil meer afgebakend zeggen: indien gij u in beeldende vorm zodanig kunt uiten dat uw voorstelling een deel der gemeenschap ontroert en indien gelijktijdig de socialistische levensbeschouwing die in de opbloei van het leven staat, derhalve de enig-schoone is, de uwe is, dan zult ge in de felle geestelijke bewogenheid der ontwaking menigmaal werk voortbrengen dat u om z'n groenheid en wildheid in latere jaren pijnlijk aandoet, maar ge zult u nimmer schamen over de bekladde socialistische tendenz en evenmin voordeel trekken van de waarschuwende kunststemmen der overzijde. Werkelijk overtuigd-socialist hebt gij immers uw "tendenz" niet kunstmatig aangebracht. Zij is u ontvloeid, omdat ze u ontvloeien móést - zij was slechts het geleidelijk iets van uw dàgelijks denken en voelen. Wanneer een goede of slechte aanschouwing van het leven zó in u geroest is, dat ge slechts op één wijze kunt zien en gevoelen, dan kan wel uw hele ik uitstekend of abnormaal zijn, maar uw uiting is vrij van tendenz, omdat uw tendenz bij de beelding van uw arbeid geheel natuurlijk ontstond en niet bij de wording als een lastig of listig bedacht ding, als storende derde aanwezig was. Onze vrienden van de overzij, die zo geduldig bereid zijn ons onze fouten te tonen, vergissen zich voortdurend in hun naarstig gepraat over onze tendenz. Het is alleen de tegenstelling die hen prikkelt. Shakespeare is voor ons het geniaal centrum van de Elisabeth-cyclus. Zijn geweldige tendenz, zijn zwaar-stappende, engiszins ruwe tendenz is ons bij de meeste vertoningen een ergernis en toch weer géén ergernis, omdat wij elke tendenz naar zijn tijd beoordeelen. Vondel is doorgaans, in zijn wezen gehéél, een eenzijdig voor niets terugdeinzend strekkingsdichter. Ons kan hij geen absolute vreugde meer geven, omdat onze ontroering aan andere schoonheid dan aan woordvorm alleen vastzit. Elk tijdvak had zijn tendenz, zijn saamgevatheid-van-leven. Wij schetteren niet tegen wie in overtuiging geleeft hééft. Wij zetten ons schrap in de èigen tijd tegen wat dort en het jonge groen poogt te verstikken. Dat is de arbeid van iedere tuinman.

  Waren wij nog aan de overzijde, in het gezelschap van zoveel voortreffelijke artiesten als wij daar achtergelaten hebben, artiesten die ons verre overtreffen als arbeiders in woord-materiaal, vorm, uitingswijze - dan zou zeer waarschijnlijk de socialistische tendenz ons een onkunstzinnige gruwel zijn. Opgevoed in een andere levensbeschouwing en overal om ons henen die levensbeschouwing als de enig-bestaanbare aanvaardend, zouden we in de tierigheid en rust van ons leven, het àndere als onkruid vertrappen. Hoe lang was het eerste christengeluid een tendenz? Verdween die tendenz niet in de groei der christengemeenschap? Welk christen of jood stoot zich nù aan een christelijke tendenz die in wezen en gebaar van een onzegbare grofheid, uiterlijkheid, leugenachtigheid is geworden, getoetst aan de éérste die Jezus aan het kruis bracht?
  In boeken, geschriften, romans, novellen van deze tijd is de algemeen-toegelaten, algemeen-genormaliseerde tendenz dusdanig vertakt, dat er nauwelijks van te speuren schijnt. Tendenz-loos is géén product, omdat een kunstuiting zònder tendenz onbestaanbaar is. Wat zich zonder grens of bakening tot ingevreten gevoelens en gedachten aansluit, schijnt uiterlijk vrij van strekking. Een wijs boeddhist, een denkend chinees zal aan de beschaafde tendenz-loze tendenz onzer europese kunsten zijn neus stoten. Lyriek, epiek, dramatiek nemen de valse pose aan te groeien uit het onbewuste. Doch dat onbewuste staat met duizenden wortelen in de teelaarde ener tendenz, maat als het scheppings-ogenblik houdt met een aan overlevering gehechte en beklonken werkelijkheid. Arbeidt een kunstenaar die schijnbaar van geen tendenz wéét, zuiverder, vrijer, echter, omdat hij verdronken in de tendenz van zijn tijd geen tendennz meer zièt - arbeidt hij eerlijker dan de kunstenaar die in en door een nieuwe levens-aanschouwinggedrongen wordt een quasi-schelle tendenz aan te brengen? Is er verschil in: "Het socialisme komt, de wolken jublen het" en: "De Heere Jezus komt, de wolken jublen het"? Zeer zeker niet. Alleen op òngelijke hoogte ziet men tendenz. In een kring van gelijk-denkenden bestaat ze niet.

  Wij socialisten moeten ons afzijdig houden van dergelijke benauwenissen. In een katholieke kerk zal men geen socialisme preken en op het plateau waarop wij ons bevinden, waarop wij de wereld overzien is voor socialistische tendenz geen plaats, omdat wij met dezelfde wetenschap, dezelfde hoop, dezelfde toekomstzekerheid mekaar niet kunnen verschrikken met bekende en lieve geluiden. Het gerucht onzer bezielde hagepreken wordt de klank voor de komende tijden. Een enkel sterker, onbezonnen, tè daverend geluid kan ons nopen de enkeling in genegenheid in te tomen. Maar zijn tendenz, die de ònze is en over zoveel eeuwen geen afwijking meer zal hebben, ontfutselen we hem niet, omdat die tendenz de prachtige teelaarde is voor onze uitingen uit het onbewuste.

________________

 

Uit: De Nieuwe Tijd jaargang 9, 1904, p. 374-376

 


HH site
Web

150 JAAR
Herman Heijermans

Jubileumactie

Nieuwsbrief ontvangen

Doneren aan het project

 
colofon
Deze website is gestart op 3 december 2014, de 150ste geboorte­dag van Herman Heijermans Jr. en officieel gelanceerd op 24 september 2015.
De pagina's zijn handmatig gezet in Verdana 14 px. Alle wijzigingen voorbehouden. Deze website gebruikt geen cookies.
copyright en disclaimer
Voor de op deze website gepubliceerde teksten van Herman Heijermans geldt de licentie CC-BY-SA 4.0 (Naamsvermelding-Gelijk Delen). Alle andere materiaal, inclusief ontwerp, opzet en achtergronden, valt onder normaal auteursrecht. Mocht een rechthebbende aan onze aandacht zijn ontsnapt, dan verzoeken we deze zich te wenden tot de redactie. Voor eventuele schade, ontstaan door fouten in de inhoud, aanvaarden wij geen aansprakelijkheid.
contact
email: M.G. Vonder
post: W. Passtoorsstraat 12-1
1073 HX Amsterdam