HERMAN HEIJERMANS
... neemt nu een adempauze

Home | De uitgave | Opzet van het project | Toneelwerken | Achtergronden | Secundair | Interactief

Coenens Europa

Zoek op de site

De website
Teksten online
Achtergronden
Welkom
Kolder in de Jonge Jan
Scheveningse vissers
Coenens Visboeck
Socialistische tendenz
Een mijnbezoek
Antimilitarisme
Coenens Visboeck
Secundair
© 2015 M.G. Vonder,
contact

 

Het Europa van Adriaen Coenen | Visgronden van de Noordzee | Vissen in 1900 | Meisje loos, mama boos | Achtergrond

Het Europa van Adriaen Coenen

Verslag van onze zeewaardig medewerker: J.T. van der Schoot.

Twee helften van Coenens Europa, hier als één geheel
Bron: Visboec van Adriaen Coenen, Kon. Bibliotheek Den Haag

 

In het Visboec van de Scheveninger Adriaen Coenen ligt de hele kust van Vlaanderen tot Denemarken horizontaal als langs een lineaal in zee. Van west naar oost is hier getekend: Artois, Vlaanderen, Brabant, Holland, Friesland en Denemarken (met Jutland); alleen de Zeeuwse eilanden zwermen er als een handvol muntgeld boven. Heel waarschijnlijk heeft dit te maken met wat men wist van cartografische projectie. Coenen tekende zijn Visboec (uit 1578, een oudere versie werd aan Prins Willem van Oranje cadeau gedaan) nog zonder de kennis van de bevindingen van Gerard Mercator en de weergave in druk daarvan door Willem Blaeu. De onderste kaart (een kopie) dateert van 1595.

 

Kaart van de Nederlanden door Mercator, 1595
De Nederlanden door Gerard Mercator. Bron: Wikipedia

Visgronden van de Noordzee

Op de Noordzee kon je niet alleen vruchtbaar vissen; je kon er ook geweldig stranden en naar hartelust sterven. In Op Hoop van Zegen wordt gezegd dat vader en twee broers van Geert en Barend op "'t Zand" zijn gebleven. Blijkens een atlas in mijn bezit zou dit de "Goodwin Sands" kunnen zijn, dichtbij de Engelse kust tussen Ramsgate en Dover. Maar zulke banken waren overal.
Goede kaarten waren van levensbelang; op een kaart van Coenen kon je wellicht beter niet blind varen. Coenen was wat men noemt een belezen autodidact, die vaak boeken in bruikleen kreeg van heren uit de omtrek. Maar het werk van Mercator en zijn hoekgetrouwe projectie kende hij (hoewel diens grote wereldkaart dateert uit 1569) blijkbaar niet. Een grote atlas werd kort na Mercators dood uitgegeven door zijn zoon Rumold, in 1595.

 

Walvis, aangespoeld op het (toen nog) Land van Saeftinge
Walvis, aangespoeld op het (toen nog) Land van Saeftinge. Bron: Kon. Bibliotheek Den Haag

Vissen in 1900

De interessante vraag is natuurlijk, waar in 1900 de visgronden lagen, en waar schipper Hengst en de zijnen van de "Hoop" de grootste kans hadden om te verdrinken. Het Visboec is daarbij in zoverre behulpzaam, dat het aangeeft dat er drie eeuwen tevoren nog zeer dicht langs de kunst gevist kon worden, en ook in de "Zuyder Zee" werd met vrucht gevist op haring, garnalen, ansjovis en andere soorten waarvoor men nu het erg ruime sop moet kiezen. De visvangst was dus goeddeels kustvaart. Was dat eind 19de eeuw ook nog zo? De bevolking was in elk geval nog niet drastisch toegenomen: de vroege industrialisatie was niet zeer bevorderlijk voor een bevolkingsexplosie.
Misschien worden we wijzer van een detail-studie van Coenens Europa.


Uitsnede linksboven 'Onder Schotland'

De tekst in het kader luidt: "Onder scotland veel harinck ghevangen voort [=en daarna] in ton ghezouten van onze vischers bij hollant"
Het schip is een bomschuit, te zien aan de overnaadse bouw en het opgetrokken zwaard aan lijzijde. De pluim rechts is de uitgezette vleet. Een precieze locatie is niet te geven, maar we zijn al een flink eind gevorderd ten noorden van de Doggersbank. De "olijftak" in de rechter bovenhoek zou een stilering van de Shetland Eilanden kunnen zijn.

Meisje loos, mama boos

Niet alleen in Op Hoop van Zegen, maar in alle literatuur van de negentiende en begin twintigste eeuw lijkt verdrinken wel de ultieme droom van iedere rechtgeaarde visserman. En de vrouwen? Wel, ze huilen als hun geliefde niet terugkeert. Maar het jammeren lijkt doordrenkt van berusting. Mannen hoorden op zee, aan de fokkeschoot en bij de vleet. Niet verwonderlijk lagen er op de kerkhoven van Katwijk en Noordwijk, Vlaardingen en Blankenberge hoofdzakelijk oudere vrouwen. Een beetje zeeman behoorde niet eens aan te spoelen, zoals "de grutter" Barend overkwam.
Maar uiteindelijk draait het bij Coenen toch allemaal om... vis.


Getatoeëerde tonijn, in 1569 aan wal gebracht
Getatoeëerde tonijn, aan wal gebracht in 1569. Bron: Kon. Bibliotheek Den Haag

 

Achtergrond

Adriaen Coenen (Scheveningen, 1514-1587) was een Hollandse viskoper, een afslager van zeevis en bovendien een amateurbioloog. Coenen groeide op in dit vissersdorp; hij bekwaamde zich daar al op jeugdige leeftijd in de handel in zeevis. Zijn vader wordt aangemerkt als een 'stierman', een visser die over een eigen vissersscheepje beschikte; ook híj handelde op zijn tijd in vis. In tegenstelling tot wat wordt beweerd heeft Adriaen Coenen niet gevaren; niets uit zijn werken wijst daarop. Hij werd in later jaren afslager van de zeevis die eerder door kustvissers op het strand van Scheveningen was aangevoerd. Alhoewel hij geen verdere opleiding had genoten dan die op de dorpsschool, was Coenen in hogere kringen te Den Haag een graag geziene gast vanwege zijn kennis van de natuur in al haar verscheidenheid en vanwege zijn vele verhalen daarover.
Het Visboek van Adriaen Coenen is een unieke schat van verzamelde kennis, opgetekend door een ware liefhebber.
(Bron tekst: Wikipedia.org)
Klik hier voor een uitstapje naar de Koninklijke Bibliotheek. Je kunt er uren in het Visboek bladeren met een prachtige digitale techniek. Er zijn twee versies: een voor tablets en oudere browsers, en een in flash. Ik heb gelinkt naar de tablet-versie; let er vast op dat er meerdere hoofdstukken zijn (links bovenin).


HH site
Web

150 JAAR
Herman Heijermans

Jubileumactie

Aangepaste
postzegels

ten bate van de
aangepaste website

Prijs: €12,50
per vel 10 zegels

Doneren aan het project

 
colofon
Deze website is gestart op 3 december 2014, de 150ste geboorte­dag van Herman Heijermans Jr. en officieel gelanceerd op 24 september 2015.
De pagina's zijn handmatig gezet in Verdana 14 px. Alle wijzigingen voorbehouden. Deze website gebruikt geen cookies.
copyright en disclaimer
Voor de op deze website gepubliceerde teksten van Herman Heijermans geldt de licentie CC-BY-SA 4.0 (Naamsvermelding-Gelijk Delen). Alle andere materiaal, inclusief ontwerp, opzet en achtergronden, valt onder normaal auteursrecht. Mocht een rechthebbende aan onze aandacht zijn ontsnapt, dan verzoeken we deze zich te wenden tot de redactie. Voor eventuele schade, ontstaan door fouten in de inhoud, aanvaarden wij geen aansprakelijkheid.
contact
email: M.G. Vonder
post: W. Passtoorsstraat 12-1
1073 HX Amsterdam