HERMAN HEIJERMANS
toneelschrijver in zijn en onze tijd

Doelstelling van deze editie

Tekstversie
Naar het menu | Terug naar de hoofdpagina

Een dramaturgische editie van Heijermans' toneelwerk: een doelstelling en drie stellingen.
Deze uitgave wil de speelbaarheid van de werken van Heijermans aantonen, in een sobere, kernachtig toegelichte presentatie, met als doel een publiek in de 21ste eeuw het oeuvre van deze grote toneelschrijver te leren liefhebben.

Herman Heijermans als meest internationale toneelschrijver in het Nederlands taalgebied... en toch. Een kleine bloemlezing van toonaangevende literatuur over toneel en theater in Europa, waarin Heijermans niet of nauwelijks voorkomt:

  • Claude Schumacher, Naturalism and symbolism in European theatre, 1850-1918
  • Allardyce Nicoll World Drama
  • Knaurs grosser Schauspielf├╝hrer

Een nieuwe editie van het volledige toneelwerk van Herman Heijermans is daarom bittere noodzaak. Sinds de uitgave van 1965 (van Oorschot Amsterdam, drie delen) zijn alleen mondjesmaat losse stukken verschenen, zonder verantwoording, zonder achtergrondmateriaal en zonder kader. In die gapende leemte wil deze online uitgave voorzien. Daarenboven biedt het internet mogelijkheden die vijftig jaar geleden niet voorhanden waren.

Stelling 1. "Het feit dat Herman Heijermans internationaal niet op hetzelfde peil wordt behandeld als Ibsen, Tsjechov of Strindberg, is te wijten aan stelselmatige verwaarlozing in eigen land".

Ondanks het feit dat er elke tien à 15 jaar wel een studie over Heijermans' toneelwerk is verschenen, heeft het werk niet de bestudering gekregen waar het recht op heeft. Er is geen continue school van studie zoals dat bestaat voor het werk van Shakespeare, Goethe en Schiller, Tsjechov of Racine. Een bestudering die dit oeuvre wel verdient. Heijermans was niet alleen vernieuwend ten opzichte van zijn collega-dramaturgen in de tijd rond 1900, maar ook in het verloop van zijn eigen werk. Het gevolg is een radicaal ander soort theater dan het laat-romantische melodrama dat nog in zijn tijd als recensent de theaters vulde: in zijn stukken wordt geleefd en geleden, niet met hartstocht beleden. Er komt ook niet pardoes een einde aan dat leven en lijden; hooguit is de opeenvolging van de seizoenen en de generaties zichtbaar: het kind van Geert, waarvan Jo in verwachting is, of de machine waarvan Lukas droomt in Dageraad en waarvan de uitvinding zich tegen hem keert.

Stelling 2. "De interpunctie en het gebruik van accenten in Heijermans' toneelstukken zijn te zien als aanwijzingen voor de acteurs, in het kader van een nieuwe manier van toneelspelen".

Als vernieuwer (maar waarschijnlijk nog meer op grond van zijn karakter) bemoeide Heijermans zich intensief met de opvoering van zijn stukken. Niet alleen het drama als literatuur, ook het acteren was volop in beweging. De weerslag is te zien in Heijermans' teksten. Apostrofs, puntjes, streepjes en accenten waren voor de toenmalige acteerstijl noodzakelijk als aanwijzingen voor dictie, klemtoon en ademhaling. Iets soortgelijks geldt voor kleine handelingen die in onze tijd door acteurs en regisseurs worden ingevuld. Anno 2015 werkt deze nadrukkelijke aanwezigheid van de auteur onnodig verduisterend, en die wordt in deze editie daarom waar mogelijk weggewerkt. Wat dan overblijft is Heijermans' taal: heldere, elegante taal waar het leven vanaf spat. Taal die gespeeld wil worden!

Stelling 3. "Tot de 'ziening' van de auteur, de kracht van Heijermans' verbeelding, behoren ook decorbeschrijvingen en het gebruik van rekwisieten".

Heijermans had de gewoonte voor het schrijven enige uren op bed te gaan liggen, om zijn verbeelding te laten warm draaien. Hij zag het toneelbeeld en de personages, hij hoorde de taal van zijn figuren en beleefde de conflicten mee. Een pannetje, een vaandel en een silhouet tegen het gaslicht zijn te beschouwen als zogeheten 'stomme personages' en horen daarom thuis in de tekst. Zie voor een glimp van zijn werkwijze Aantekeningen over het Tooneel, I. De soberheid van deze dramaturgische editie mag derhalve niet ten koste gaan van de rijkdom van HH's creaties.

Slotopmerking van de bewerker. Rest de vraag, hoe ik ertoe gekomen ben om het hele toneelwerk van Heijermans op de schop te nemen. Wel, ik wist dat de man een behoorlijke dialoog kon schrijven en dat hij socialist was, nou ja, als hem dat uitkwam. En ik had de drie delen Verzameld Toneelwerk op zolder staan. Tot de dag dat ik ineens dacht: "Waarom heb ik daar nooit wat mee gedaan?"
Toen ik die 2400 pagina's de trap afdroeg, voorzichtig om mijn levenseinde niet te verhaasten, wist ik het al bijna: het was herkenning.
Herman Heijermans had hetzelfde temperament als ik, dezelfde bevlogenheid, dezelfde gegrepenheid door de schoonheid van natuur en leven, hetzelfde taalgevoel, of beter: hij was degene die al zulke eigenschappen had omgezet in een oeuvre, die koortsachtig had gewerkt om de zon te vangen in een hoedendoos. En ik?

Diezelfde week was ik aanwezig bij een tentoonstelling in het Joods Historisch Museum, waar ik Hans Goedkoop en Joosje Lakmaker ontmoette, biografen van respectievelijk de auteur en zijn prima donna Esther de Boer-van Rijk, ik schudde handen en zei bedremmeld dat ik ook iets met Heijermans begonnen was. En weer een paar weken later bezat ik de website "Herman Heijermans 150 jaar: toneelschrijver in zijn en onze tijd" en was redacteur van een bundel eenakters bij De Nieuwe Toneelbibliotheek. En de rest... is alsof je Heijermans' laatste gedrukte woorden hoort, uit het fragment "De Gouden Brug":

  "Toen stond ik op,
Dronken door 't lachend leven om mij heen".

Maarten Vonder, 29 juli 2015

 

Terug naar de hoofdpagina
Naar boven

Menu van pagina's in tekstversie

De website
Hoofdpagina
Doelstelling
Over de editie
Opzet van de website
Aangepast lezen
Biografische notitie
Over ons en contact
Teksten online
Verkrijgbare teksten
De 7 vette dagen
Herenhuis te koop
De buikspreker
Brief in schemer
Het testament
Kwelling
Het antwoord
Het pantser deel een
Het pantser deel twee
Het pantser deel drie
Overige pagina's
Varia: socialistische tendenz
Kolder in de Jonge Jan
Scheveningse vissers
© deze website: 2015 M.G. Vonder, Amsterdam

colofon

Deze website is gestart op 3 december 2014, bij gelegenheid van de 150ste geboorte­dag van Herman Heijermans Jr.
Deze website is met de grootst mogelijke zorgvuldigheid samengesteld. Voor eventuele schade, ontstaan door fouten in de inhoud, aanvaarden wij echter geen aansprakelijkheid. Mocht ondanks onze inspanningen een auteursrechthebbende aan de aandacht zijn ontsnapt, dan verzoeken we deze vriendelijk zich in verbinding te stellen met de redactie.
email: M.G. Vonder
post: W. Passtoorsstraat 12-1
1073 HX Amsterdam