HERMAN HEIJERMANS
toneelschrijver in zijn en onze tijd

Heijermans' toneelteksten online:

De buikspreker
Groteske in één bedrijf

Tekstversie
Naar het menu | Terug naar de hoofdpagina

Geschreven in augustus 1914 te Amsterdam. Voor het eerst gespeeld door de N.V. Tooneelvereeniging in het kader van een programma "Het Tooneel van den Dag" in het Grand Théâtre te Amsterdam op 16 augustus 1914. Gepubliceerd in: "Drie eenakters door Herman Heijermans" bij de Mij. voor Goede en Goedkoope Lectuur te Amsterdam, 1921, samen met "Brief in schemer" en "Een heerenhuis te koop". Herdrukt in "Toneelwerken III", Amsterdam: Van Oorschot 1965, p. 1783-1794.

 

Personen

De buikspreker
De soldaat
De juffrouw-van-ergens-hoog
Eerste burger, met de artistieke kuif
Tweede burger, met de witte das
De papegaai


 

Het toneel verbeeldt met veel licht en veel schmink, mitsgaders ongeflatteerde opgewektheid, de ruimte achter het voetlicht van een florissant Variété. Als het doek omhoog gaat, zitten de poppen, zijnde de soldaat, de juffrouw en de burgers naast mekaar. De soldaat heeft een houten been. Bij de voeten van de juffrouw een papegaai in kooi. De eerste burger houdt een boek in de handen, de tweede een foliant. Verschijnt de buikspreker in rok en geklede jas. Hij is zeer welgedaan, buigt en neemt het woord.

 

Buikspreker  Meine Damen und Herren, hochverehrtes Publikum! Mesdames et messieurs! Ladies and gentlemen! Op uitnodiging van de direktie van deze schouwburg, die op dit ogenblik de moed mist tot het vertonen van drama's en tragedies, treed ik hier op in mijn nieuwste repertoire...

De papegaai  Koppiekrauwen! Koppiekrauwen!

Buikspreker  Susjt lorre!... Men valt iemand nooit in de rede in 't publiek!

De papegaai  Publiek! Publiek! Hahaha!

Buikspreker  Susjt! Lorre!

De papegaai  Lorre! Lorre!

De soldaat (diep lachend)  Hohoho! Gisjt! Puh!

Buikspreker  Susjt! Stilte!... Ladies and gentlemen, dames en heren! Ik maak u er wel op opmerkzaam, dat ik zonder enig instrument werk en dat mijn sujetten inderdaad goed-gemachineerde, in elk opzicht aan mijn wil gehoorzamende poppen zijn. Beklopt de toneelvloer. Hier zijn geen luiken. Alle bedrog is buitengesloten. Omdat mijn taak een zeer vermoeiende is, verzoek ik u beleefd de nodige stilte in acht te willen nemen. Buigt, legt de hand achter de stoel van de juffrouw. Juffrouw Snips... Juffrouw Snips...

De papegaai  Binnen! Vollek! Vollek!

Buikspreker Susjt lorre! Gedraag je fatsoenlijk! 

De papegaai  Fatsoenlijk!...Lijk!...Lijk!...Lijk!...

Buikspreker  Als je je mond niet houdt, lorre, zal 'k je moeten toedekken...

De juffrouw  Meneer Cohn...

Buikspreker  Ja, juffrouw Snips?

De juffrouw  Behandel de dieren met zachtheid!

Buikspreker  Dat doe 'k, juffrouw.

De papegaai  Goeiemorgen!

Buikspreker  Stilte!

Papegaai  Stilte! Bravo! Bravo!

Buikspreker de kooi op de tafel zettend met een doek eromheen: Zo, lorre.

De papegaai  Kom binnen! Kom binnen!

Buikspreker  Susjt!

De papegaai  Goeiemorgen! Goeiemorgen!

Buikspreker terug bij de juffrouw Ziezo. Daar ben ik weer, juffrouw Snips.

De soldaat beklopt de grond met zijn houten been Hohoho! Gisjt! Puh!

Buikspreker  Herr Müller, benehmen Sie sich anständig, ja? Zou u ons 'n lied willen voorzingen, juffrouw?

De juffrouw  Zingen? God zal mijn bewaren! Zingen! Zingen! 't Is me 't tijdje wel om te zingen! 'k Slik net zo lief m'n tong in!

Buikspreker  Nou, nou, nou, eet me niet op...

De juffrouw  Zingen, hoe komt men op de inval! Wat 'n hoofd! Wat 'n gedachten! ... Ja, 'k ga daar zingen! Nog niet as je me afdraait als 'n orgel!

Buikspreker  Nou, nou, nou! We zijn hier niet alleen. Daar zitten dames en heren...

De juffrouw  Maling an! Wie het ze gevraagd hier te komen? Zingen: de boter is opgeslagen...

De soldaat  Aannemen, kelner. Kelner, een Pilsener Urquell...

Buikspreker  Ruhe, Herr Müller!...

De juffrouw  Zingen, wat 'n hoofd!... Je krijgt nergens 'n cent gepoft... 't Brood is duurder, de groentes zijn duurder... Je weet je niet te keren en te wenden van zorg... Nijdig Zingen! Zingen!... 'k Neem liever rattekruid in!... Me ene kommesaal smeert 'm zonder z'n boekie te betalen - me tweede mot opkommen om te dienen - me derde, toch al zo kaal as 'n neet, het gisteren gedaan gekregen... Zing jij daar bij! De keizer most míjn man wezen! 'k Zou 'm leren de boel op stelten te zetten... 't Is gedorie...

De soldaat  Herr Cohn!

Buikspreker  Herr Müller?

De soldaat  Die dame aan mein lienker hand vloekt!

Buikspreker  Jawohl.

De soldaat  Herr Cohn!

Buikspreker  Herr Müller?

De soldaat  Wat heeft zij gesagt van de Kaiser?

Buikspreker  Dat hij blij mag wezen niet met háár getrouwd te zijn.

De soldaat  Hohoho! De Frechheit! Iek heb ien zeventig mijn been verloren... Bestampt de grond met zijn houten been.

Eerste burger  Herr Cohn, Herr Cohn!

Buikspreker  Jawohl?

Eerste burger  'k Zit hier om rustig een boek te lezen, en die meneer Müller maakt met z'n been een spektakel of hij de wereld voor zich alleen gepacht heeft!

De soldaat  Hohoho! Gisjt! Puh!

Buikspreker  Schaam je, meneer Müller!

De soldaat  Aannemen, een Pilsener Urquell!

Buikspreker  D'r Is geen Pilsener meer in Holland!

De soldaat  Geen Pilsener?

Buikspreker  De voorraad is op. Nieuwe toevoer krijgen we eerst over maanden.

De soldaat  Dat ies een schandaal.

Eerste burger  Meneer Cohn, ik kan zo waarachtig niet lezen!

Buikspreker  Wat leest u dan, dat u zó interesseert?

Eerste burger  Gedichten.

Buikspreker  Gedichten - en dat vandaag? Mijn kompliment! Bravo!

De papegaai  Bravo! Bravo!

Buikspreker  Hulde! D'r staat zoveel in de kranten, dat ik in geen weken een boek op heb genomen!

Eerste burger deklamerend: 
  "De macht, die mensen schiep in het heelal,
  Die aard' en zon regeert en 't wonderdal
  Zo majesteitelijk en zo schoon gebouwd
  Wordt door een ruwe knuist gehoond, geknauwd,
  Gehavend en bevuild..."

De soldaat  Herr Cohn!

Buikspreker  Jawohl?

De soldaat  Waat ies daat für ein Quatschkopf?

Buikspreker  Hoho, dat zijn geen uitdrukkingen!

Eerste burger voortdeklamerend: 


    ... "Tot zelfs het licht
  Des daags lijkt in een starre angst ontwricht;
  De knoppen sluiten zich bij 't wreed gebeuren
  En bloemen sterven af door d'eigen geuren.
  Hier staart het oog en zwijgt de rede stil,
  Hier..."

De soldaat  Herr Cohn!

Buikspreker  Bitte?

De soldaat  Ies daat het laatste boelletijn van de oorlog?

Buikspreker  Nee, een gedicht.

De soldaat  Waat ies een Gedicht?

Buikspreker  Ja dat is moeilijk om in twee woorden te zeggen - iets met metrum, rijm, alliteratie... 'n Metrum heeft een of twee voeten...

De soldaat  Donnerwetter!

 Bekijkt zijn been.Twéé voeten! Hohoho!... Gisjt! Puh!...

Buikspreker  Kan je die hebbelijkheid niet afleren?

De soldaat  Ik heb dorst.

Buikspreker  Ik ook.

Soldaat  Aannemen!

Buikspreker Ruhe. 

Tot de tweede burger. Herr Dokter, u heeft nog geen mond open gedaan...

Tweede burger  Ik studeer.

Buikspreker  Wat studeert u?

Tweede burger lezend: Het hoogst-ontwikkelde aardse wezen, dat alle overige schepsels door zijn intellekt en gevoel overtreft, zonder van hen in vele gevallen door dieper gaande lichamelijk onderscheid gescheiden te zijn is de mens, homo sapiens. De mens is een werveldier, een zoogdier...

De papegaai  Vollek! Vollek!

Tweede burger  De mens onderscheidt zich van de schapen door zijn lopen in opgerichte houding en door zijn kolossale hersenontwikkeling...

De papegaai  Doe open! Doe open!... Lorre! Lorre!

Tweede burger  Men taxeert de bevolking der aarde, die steeds toeneemt, op 1600 miljoen, waarvan 400 miljoen in Europa, 800 miljoen in Azië, 180 miljoen in Afrika en 150 miljoen in Amerika...

De juffrouw  Meneer Cohn!

Buikspreker  Ja?

De juffrouw  Ik weet niet hoe ik 'r kommen mot, nee, dat weet ik bij God niet... Twee kamers leeg en 'n opeter in huis... 'k Hè-me kruis en me kerkboek al na de lommerd gebracht... 't Loop op me tandvlees - asjeblief...

Buikspreker  Nee, nee, nee, dat ken je niet doen voor de dames en heren!... 't Is hier geen ballet...

De juffrouw  'k Zit in de schuld bij de kruijenier - de slager moet behalve dat van de vorige week 'n pond lappies en 'n half pond vet van me hebben - en de huur - de huur...

Buikspreker  Als je vriendelijk met de huisheer praat...

De juffrouw  Ja jij heb makkelijk klessen...

Buikspreker  Nou, nou, nou - 'k geef toch maar goeie raad...

De juffrouw  Wat schiet 'k daarmee op?... Vriendelijk praten? Vriendelijk praten! Die láát met zich praten? Die leit as 'n hond voor je deur - die gaat de vloermat niet af... Gotogot, als ìk is 'n woordje mocht zeggen in Berlijn of an idie smerige...

Buikspreker  Pas op, we zijn niet alleen...

De soldaat  Hohoho! Gisjt! Puh... Die alte Schachtel 'n woord zeggen ien berlin... Wij zouen oem vallen van het lachen! Hohoho! Ien zeventig daat was een jaar! Da haben wir vier mal hundertausend Franzosen und twaalftausend offizieren in sieben maande gevangen... En siebentausend stukken Geschütz... Achtzigtausend man hebben die Franzosen verloren und wij hondertdertigtausend! Als iek vandaag nog mee kon, ging iek weer mee naar Moskou und Sankt Petersburg... Iek waas bij die Uhlanen... Wij hebben gestormd und keen Pardon gegeven, geen PardongeZingt. "Fest sthet und treu, die Wacht, die Wacht am Rhein...

"

De juffrouwklagelijk: Ik prakkizeer en ik prakkizeer... Daar zit je an handen en voeten gebonden... 't Is om duvels te worden! 'n Boekie van dertien gulden zeventien, en de judasmanier dat-ie 'r uit is getrokken - en me tweede kommesaal, die ineens weg most, of 't zo'n haast had, of ze net om hèm verlegen waren - en me derde, die me de brokken uit me keel kijkt... O, gedorie, gedorie!

De soldaat  Herr Cohn, die dame vloekt schon wieder...

De juffrouw  Kerel, schei uit met je flauwsies!

Buikspreker  Bitte, bitte! Verdragen jullie mekaar! Jullie zijn toch buren...

De papegaai  Buren! Buren! Goeiemorgen! Bravo! Bravo!

Buikspreker  Lorre!

Eerste burgerdeklamerend: 
  "Ik sta verdwaasd en doe de ogen toe,
  En voel de jammer in me wenen:
  Is dan de mens het goddelijk dromen moe,
  Of glijdt de waanzin langs ons henen?
  Ik ben, die 'k ben - en allen zijn als ik,
  Een gek durft ànders zich te wanen.
  Wie geeft dan 't voze recht dat ik beschik
  Over die ander en diens tranen?
  Leeft d'oude leugen feller, wilder op,
  Dat het geweld ons mag regeren..."

De soldaat  Herr Cohn!

Buikspreker  Jawohl?

De soldaat  Laat die Quatschkopf zijn mond houen!

Buikspreker  Hindert-ie je?

De soldaat  Ja, hij hiendert mij.

Buikspreker  Waarom? Deze heer is medewerker van verschillende geziene tijdschriften...

De soldaat  Quatsch!

Buikspreker  Hij komt misschien in aanmerking voor de Nobelprijs.

De soldaat  Die Nobelprijs?... Waat ies daat?

Tweede burgerlezend: Alfred Nobel, geboren 21 october 1833 in Stockholm, gestorven 10 december 1896, ontdekte in 1866 het dynamiet. Van 1867 tot 1873 richtte hij 15 fabrieken van dynamiet in Europa en Amerika op. In zijn testament stichtte hij de Nobelprijs voor dege[nen] die het meest zouden bijdragen tot het behoud van de wereldvrede.

De soldaat  Hohoho! Gisjt! Puh!

De papegaai  Vollek! Vollek! Binnen...

Eerste burgerlacht bij herhaling hardop: Kostelijk!

Buikspreker  Waarom lacht u?

Eerste burger  Ik krijg het benauwd! Hahaha! Iemand heet Nobel. Nobel wordt miljonair door het fabriceren van nitroglycerine en dynamiet. Nobel sterft en bepaalt in zijn testament dat wie het meest voor de vrede doet de Nobelprijs krijgt. Hahaha! Kostelijk! Wil je de vrede, bereid je ten oorlog! Wil je oorlog, koop dynamiet. Koop je dynamiet dan bevorder je de Nobelprijs...

De soldaat  Zo'n verdammte Quatschkopf!

Eerste burgervoor de vuist dichtend: 
  "Er was een man, die alles dee ontploffen,
  En nobel geld verdiende op zijn sloffen,
  Hij leerde ieder maklijk te vernielen,
  Maar toen zijn lijf geroepen werd ter ziele,
  Zei hij: ik sticht ter ere Gods een prijs,
  En ik zit hier en vraag: ben ik wel wijs?"

De soldaat  Herr Cohn, hij vraagt of hij wijs is, hohoho! Zal iek hem daar het antwoord op geven?

Buikspreker  Nee, nee. 'r Is al zoveel ruzie op de wereld, wat zegt u, Herr Dokter?

Tweede burgerop zijn vingers tellend: Servië, Oostenrijk-Hongarije, Duitsland, Rusland, Frankrijk, België, Engeland, Japan, Montenegro. Wetenschappelijk berekend, aan de hand van de moderne statistiek, verbruiken die op het ogenblik per dag voor oorlogsdoeleinden acht miljard, de aangebrachte schade niet meegerekend. In staathuishoudkundige zin vraag ik me af hoe lang de worsteling duren kan. De voorraad tarwe en tarwemeel in Holland taxeren we op ruim 30 miljoen kg of wel 25 miljoen kg. meel. Aangezien wij per dag anderhalf miljoen kg tarwemeel verbruiken, kan er teoretisch worden aangenomen dat er binnen korte tijd gebrek aan brood zal ontstaan.

Buikspreker  Jawel, jawel, maar we zijn hier voor ons genoegen, en wat u ons voorrekent is geen bepaald amusement!

Tweede burger  Ik houd van cijfers.

Buikspreker  Jawel, dat is voortreffelijk...

Tweede burger  Er gaat niets boven de wetenschap...

Buikspreker  Natuurlijk.

De papegaai  Herr Cohn! Herr Cohn!

Buikspreker  Ja, lorre?

De papegaai  Goeiemorgen!

Buikspreker  Morgen, morgen.

De papegaai  Herr Cohn! Herr Cohn!

Buiksprekerongeduldig: Ja, ja, ja!

De papegaai  Honger! Honger! Honger!

Buikspreker  Ja, ja, ja!

De papegaai  Smeerlap! Smeerlap!

Buikspreker  Foei, lorre!

De papegaai  Smeerlap! Smeerlap!

Buikspreker  Juffrouw Snips, wil u 'm asjeblief verbiejen? We staan hier op een toneel. Zulke realistische en naturalistische uitdrukkingen zijn niet meer van de tijd. Kom nu, juffrouw Snips. Je raakt al geen vrijbiljetten meer kwijt. En dan zulke woorden...

De juffrouw  Me papegaai zeit de waarheid. Smeerlappen, die een weduwe in 't armhuis helpen!...

Buikspreker  Niet zo schreeuwen, asjeblief!

De juffrouw  Niet zo schreeuwen?... 'k Zal me woorden in watten leggen! Ja, of jij an me rug leit te mieren: 'k laat me daar 't zwijgen opleggen!... Betaal jij me kruijenier, me bakker, me slager, me huisheer?... Wat hè-'k ze gedaan?... Wat motten ze van me?... As 'k de vent in me buurt had, dan kreeg-ie 'n relletje an z'n trap, dat al de buren d'r an te pas kwammen! Zo'n godvergeefmese Judas!... Zo'n valderappus!... Zo'n sallemander! De buikspreker legt haar de hand op de mond.

De soldaat  Hohoho! Daat ies een soefrageette, hohoho! Die alte Schachtel ies famoos!...

Eerste burgerlezend en deklamerend: 
  "Dit is een oogstmaand als geen oogstmaand was,
  Hier wordt een haat gezaaid om bij te beven,
  En ieder wie ik in de ogen las,
  Heeft enkel lust om gratielijk te leven...
  Het stuifmeel dwerrelt in de luchten rond,
  De vogels fluiten en de vruchten bloeien,
  Alleen de mensheid slaat zich 't lichaam wond,
  En uit een puinhoop moet weer liefde groeien!"

De soldaat  Quatsch! Slaat met het houten been op de grond Herr Cohn, smijt die kerel 'r uit. Raus! Raus!...

Buikspreker  Bitte! Bitte!...

De soldaat  Donnerwetter, ik wil horen wieviel Franzosen und Russen wij te pakken haben! En wieviel Englische Schiffe!...

Buikspreker  Straks.

De soldaat  Daat Vaterland hat Männer nodieg und geen Quatschköpfe! Hij moest zich schamen dat hij hier op zijn stoel blijft zieten!...

Tweede burger  Herr Cohn, daar zijn over de hele wereld zesmaal honderdduizendnegenhonderddrieënveertig kerken, driehonderdzesenveertigduizendzeshonderdtweeëndertig pastoors, driehonderdnegenenvijftigduizend zevenhonderdachtenveertig dominees en negenendertig miljoen bijbels...

De juffrouw  Herr Cohn!

Buikspreker  Jawohl?

Eerste burger  Herr Cohn!

Buikspreker  Ja! ja!

De soldaat  Hohoho! Herr Cohn!

Buikspreker  Ja! Ja! Hallo! Hallo! Ja! Ja!

De papegaai  Herr Cohn! Herr Cohn! Herr Cohn!

Buiksprekernijdig op de kooi toegaand: Wat is 'r dan, lorre?

De papegaai  De recette! De recette! De recette!

Buikspreker  Dan maar 'n eind uit de buurt! Ik kan niet met jullie allemaal tegelijk spreken! Draagt de kooi met de papegaai van het toneel. De souffleur steekt z'n hoofd boven het souffleurshok uit, kijkt in de zaal, kruipt uit het hok, gaat zichtbaar voor het publiek af. De poppen raken in beweging.

Eerste burgertot tweede burger: Hoeck, de souffleur smeert 'm.

Tweede burgertot soldaat: Saalborn, de souffleur gaat 'r vandoor.

De soldaattot de juffrouw: Mevrouw de Boer, we zitten zonder souffleur.

De juffrouw  Geen souffleur? Dan is-ie weggegaan omdat m'n lorre wat van de recette zei. Dan is 'r geen recette.

De soldaattot tweede burger: 'r Is geen recette.

Tweede burgertot eerste burger: Geen recette, dan zie 'k niet in waarom ik hier langer marionet moet blijven.

 Hij staat op en gaat heen door de anderen gevolgd.

Buiksprekerkeert terug zonder op de lege stoelen te letten: Hochverehrtes Publikum, mesdames et messieurs, ladies and gentlemen, wij zullen thans... Hakkelt, hij zoekt de souffleur, schrikt, ziet de lege stoelen, begint klagend te grienen. Dames en heren, m'n souffleur is weg en m'n sujetten zijn weg. Ik kan wel buikspreken voor lege banken, maar niet met lege stoelen. Of ik me nu opwind en de boel kort en klein sla, ik kan de ellendelingen niet dwingen, omdat de recette inderdaad in deze tijd 'n beetje te wensen overlaat. Ik beveel mezelf in uw gunst en rekommandatie aan en verzoek u beleefd ons spul aan uw kennissen en vrienden aan te bevelen, dan zal ik zorgen dat mijn poppen morgenavond beter gedisponeerd zijn! 't Is een schandaal dat je tegenwoordig zelfs niet meer met buikspreken rustig je brood kan verdienen, 't is 'n schandaal... Hij schreeuwt voort, terwijl het doek zakt.

Terug naar de hoofdpagina

Menu van pagina's in tekstversie

De website
Hoofdpagina
Doelstelling
Over de editie
Opzet van de website
Aangepast lezen
Biografische notitie
Over ons en contact
Teksten online
Verkrijgbare teksten
De 7 vette dagen
Het testament
Het antwoord
Kwelling
Brief in schemer
Herenhuis te koop
De buikspreker
Het zevende gebod
Het pantser
Overige pagina's
Welkom in Villa Evenrust
Varia: socialistische tendenz
Kolder in de Jonge Jan
Scheveningse vissers
© deze website: 2015 M.G. Vonder, Amsterdam

colofon

Deze website is gestart op 3 december 2014, bij gelegenheid van de 150ste geboorte­dag van Herman Heijermans Jr.
Deze website is met de grootst mogelijke zorgvuldigheid samengesteld. Voor eventuele schade, ontstaan door fouten in de inhoud, aanvaarden wij echter geen aansprakelijkheid. Mocht ondanks onze inspanningen een auteursrechthebbende aan de aandacht zijn ontsnapt, dan verzoeken we deze vriendelijk zich in verbinding te stellen met de redactie.
email: M.G. Vonder
post: W. Passtoorsstraat 12-1
1073 HX Amsterdam