HERMAN HEIJERMANS
toneelschrijver in zijn en onze tijd

Brief in schemer
Oogstmaandschets in één bedrijf

Tekstversie
Naar het menu | Terug naar de hoofdpagina

Geschreven in augustus 1914 te Amsterdam. Voor het eerst gespeeld door de N.V. Tooneelvereeniging in het kader van een programma "Het Tooneel van den Dag" in het Grand Théâtre te Amsterdam op 16 augustus 1914. Gepubliceerd in: "Drie eenakters door Herman Heijermans" bij de Mij. voor Goede en Goedkoope Lectuur te Amsterdam, 1921, samen met "Brief in schemer" en "Een heerenhuis te koop". Herdrukt in "Toneelwerken III", Amsterdam: Van Oorschot 1965, p. 1783-1794.

 

Dramatis personae

De blinde
De ziende

Zomeravond. De maan schijnt door het venster. De blinde zit bij de tafel. De lamp beschijnt haar ge1aat. De ziende rookt een pijp en schrijft.

 

Blinde   Heb je 't?

Ziende   Niet zo haastig! Schrijven is niks, maar 't zo te doen dat ze niet hoeven te raaien wat 'r staat - dat is de kunst. Ik heb van m'n leven brieven gekregen dat 'k m'n fok binnen en buiten most keren om 'r wijs uit te worden en ze nog zesmaal over most lezen om 'r achter te kommen...

Blinde   Ben je d'r?

Ziendeschrijvend  ... allemaal gezond zijn. Punt.

Blinde   Hoor ik daar niks?

Ziende   Nee.

Blinde   Ik heb iets gehoord.

Ziende   Ik ook. M'n pen is in tweeën gesprongen. Gebeurt me meer als 'k an de punt toe ben. Nee, moeder, 'r is niemand. Jouw oren willen meer zien dan 'n ander z'n ogen.

Blinde   Ik zie ook meer, al is 't niet met m'n eigen ogen... Ben je zover? ... Lees dan 'ns op.

Ziende   Alweer?

Blinde   Nog een keer als je wil.

Ziende   Vooruit dan ... leest. Mijn beste zoon. Uitroepteken.

Blinde   Dat hoef je 'r niet bij te zeggen.

Ziende   Goed. Dan geen uitroepteeken. Mijn beste zoon, ik heb de hele nacht en vandaag de hele dag aan je gedacht...

Blinde zacht  Dat heb ik...

Ziende   Blinde mensen zijn op anderen aangewezen...

Blinde zacht  Dat zijn ze...

Ziende verder lezend  En daarom, terwijl ik honderd brieven in mijn hoofd had, heb ik moeten wachten tot vanavond... de lezing onderbrekend, tot de Blinde ... Honderd brieven in ie hoofd: zou je dat wel zeggen? Met één hebben we al zo'n moeite, wat?

Blinde   Ik had 'r wel duizend. Ik heb de hele dag in m'n gedachten zitten schrijven en schrijven, omdat 'k geen woord met 'm heb kunnen spreken, zoals anders... Met haar handen over de leuning van een stoel strijkend. Zo'n lege stoel is 'n angstig ding...

Ziende   Ja, ja, 's avonds en 's nachts...

Blinde glimlachend  Is 'r voor mij 'n onderscheid?... Waar ben je gebleven?... memorerend "Mijn beste zoon! ik heb de hele nacht en vandaag de hele dag aan je gedacht. Blinde mensen zijn op anderen aangewezen en daarom, terwijl ik honderd brieven in mijn hoofd had, heb ik moeten wachten tot vanavond..." En verder?

Ziende lezend  Nou is buurman net in 't dorp teruggekeerd, en is zo vriendelijk me te helpen... Daarvoor dank ik God, de Almachtige, omdat ik je anders niets van me zou kunnen laten horen...

Blinde die al het voorgelezene met het geprevel van haar lippen volgt  Dat is zo. Dank je wel. Zij strekt de handen over de tafel en legt haar op die van de ziende.

Ziende   Ho, ho! Voorzichtig! 't Is nog allemaal nat! Kijk nou is an! Jouw vingers vol inkt, en m'n mooiste hoofdletters naar de weerlicht!

Blinde glimlachend  Wat doet 't 'r toe? Of 'r hoofdletters zijn of geen hoofdletters - als hij 't maar lezen kan...

Ziende de brief drogend boven de lamp  Dat gebeurt me geen tweede keer. Eerst drogen. 'n Brief zonder hoofdletters is 'n koe zonder kop en zonder staart. Dan weet je niet of je voor of achteraan moet beginnen...

Blinde   Pas op. Ik ruik 't papier.

Ziende lachend  Nee, nee, da's de inkt, die overkookt - inkt en melk is 't zelfde. Al drink ik liever 't laatste.

Blinde   Je was gebleven bij: "omdat 'k anders niets van me had kunnen laten hooren ..."

Ziende verder lezend  ...De kleine meid heeft vanaf dat ze is opgestaan gezongen en gespeeld, of 'r geen zorgen in de wereld zijn, en je vrouw houdt nog wel 't bed, maar is weer zover beter, dat ze je morgen of overmorgen zelf zal schrijven... de lezing onderbrekend Nou, nou, dat zit nog, hè?

Blinde de ledige stoel strelend  Ja, ja, dat zit nog. Maar je hoeft toch niet alles te zeggen, en 'k schrijf toch niet, om 'm z'n hart zwaarder te maken... Nou komt 'r haast niet veel meer, wel?

Ziende   Nee, we zijn 'r haast... lezend De hoofdzaak is, dat we allemaal gezond zijn. Punt. En in die punt is me pen in tweeën gebroken. Zijn 'r nog pennen?

Blinde   Dat weet 'k niet.

Ziende   'n Pot zonder bodem, 'n schoen zonder zool, 'n pijp zonder tabak, 'n geweer zonder kogel, 'n pen zonder punten...

Blinde   En ogen zonder licht... glimlachend dat is allemaal onbruikbaar...

Ziende   Ik kan uit m'n duim zuigen, maar niet met m'n duim schrijven. De pijp aan de lamp opstekend. Die brandt tenminste weer...

Blinde   Dat is jammer. Erg jammer. 'k Had 'm zo'n boel te zeggen. Heb je onder 't flesje gekeken?

Ziende   Niemendal.

Blinde   In mijn tijd, toen 'r nog geen treinen liepen, snee vader zelf ganzepennen. Dat is jammer. Vraag aan m'n dochter of 'r nog zijn, maar zachies de trap op voor de kleine meid.

Ziende   Zachies, 't is hier stikdonker.

Blinde   Zes trejen recht voor je uit. De leuning zit links. Dan krijg je 'n bocht van enkel twee stappen, dan vijf trejen weer recht voor je uit. Dan komt de mat. Dan de deurknop. Zal ik liever gaan ? Zes stappen, twee stappen, vijf stappen...

Ziende   Da's dertien... Dat vind 'k. Af.

Blinde staart in de lamp, betast den stoel, staat op, leunt tegen 't kozijn. 't Maanlicht omgeeft haar  Wat 'n stilte, wat 'n stilte. 't Is of 'r geen bomen en struiken meer zijn. Zo helemaal onbewegelijk hebben de blaren nog nooit gestaan. Vroeger, in deze tijd, als 't schemerde, hoorde je de vogels nog en gingen 'r mensen over den weg. Niemand. Niemand. zet zich weer in haar stoel. Lieve God, 'k heb nooit geklaagd, ook niet toen 'k hulpeloos werd, toen 'k moest leren tellen van de stoel hier tot de deur daar, en aan de arm van m'n zoon voor de tweede maal in m'n leven leerde loopen... 'k Heb van geen opstand geweten, toen je wou dat 'k afscheid nam van de dingen, die 'k vanaf m'n jeugd heb gekend, van 't land met de beesten, van 't groen en de wolken, van de zon en de maan en de sterren... In m'n eentje heb 'k 's nachts wel liggen huilen, en telkens droomde 'k, dat 'k weer wakker zou worden met 'n ander teken van de dag dan 't gekraai van den haan ... Maar als 'k dan m'n handen om m'n bijbel lei, zooals 'k 't nou doe, en me de woorden herinnerde, die 'k als kind had gelezen, dacht 'k - je heb 't zo dikwijls van me in 't donker gehoord -: 't is alles goed - 't moet alles zo zijn - we hebben niet te vragen en niet te doorgronden, niet nutteloos te snikken en te verwensen... Hier was ik - hier was m'n zoon. 'r Kwam 'n vrouw bij en 'n kind, en 'k heb me, enkel door 't geluid van de stemmen weer zo gelukkig gevoeld of 't nooit anders geweest was. En nou, nou...

Ziende   Zes en twee en vijf, 't klopte als 'n bus.

Blinde   Was 'r nog een?

Ziende   Boven, nee.

Blinde   Ach, ach.

Ziende   Maar hier in de la van de tafel is 'r misschien ... Waar is de la?

Blinde   Nee daar niet - hier.

Ziende zoekend  'n Klos garen, 'n schaar, nog 'n klos - 'n pijp...

Blinde   Heeft-ie z'n pijn vergeten?

Ziende   'n Brief, spelden en - haha! - 'n nieuwe pen!

Blinde   Goddank. stilte. Wat doe je ?

Ziende   Ik lik. 'n Pen wordt eerst pen, als je 'm likt, zooals 'n poes 'r jongen in 't nest. Anders krijg je 'r geen letter uit. Ziezo. lezend De hoofdzaak is, dat we allemaal gezond zijn. Punt.

Blinde   Gisteravond bracht de bode ons je eerste briefkaart na je vertrek. Nou weten we tenminste waar je ligt en dat je goed ben angekommen...

Ziende   Hoho!

Blinde angstig  Is-ie alweer stuk?

Ziende   Nee, maar je jaagt zo! 'n Nieuwe pen moet 'r an wennen. Nog 's indopen... En dat je goed ben angekommen. stilte Ik ben 'r. Nou?... Nou?

Blinde moeilijk  Ik vraag waarvoor 't dient, en waarom God z'n stem niet laat horen?

Ziende   Mot dat 'r in?

Blinde   Nee. Dat zeg 'k voor mezelf. Mensen die mensen doodschieten, mensen die God's evenbeeld zijn - mensen zoals jij en ik, meester, nee - als jij - ik tel niet meer mee - hoe kan 't - hoe mag 't? ... Je dacht dat 't uit de wereld was, dat je kinderen nog voor de dienst worden opgeroepen uit gewoonte... ja, dat dacht je... Dat dacht ik - ik... En nou zo ineens 'n onweer, dat alles in lichte laaie zet. Ik zou m'n ogen willen openscheuren, 'k zou 'r m'n nagels in willen slaan, 'k zou nog even - al was 't 't uur van m'n dood - al bekocht 'k 't met m'n laatste adem, de dingen om me heen willen zien, om te weten, een ogenblik te weten, wat 'r gebeurd en veranderd is! Ben 'k dan al zo lang blind? 'k Heb de dagen, de weken, de maanden, de jaren niet geteld... De mensen zijn toch niet anders geworden. Ze spreken met dezelfde stemmen - lachen zoals altijd, lopen zoals ze 't gister en eergister deden... Wat is 'r dan?... Jij heb je oogen - wat is 'r dan ?... stilte Ben je 'r niet meer?

Ziende   Wie kan 'r 'n antwoord op geven? Jij niet en ik niet. D'r zijn altijd stormen en branden en aardbevingen en oorlogen geweest. En zolang 'r bij ons nog geen dooien vallen, zou 'k 'r niet te zwaar over tobben... stilte Nou, ik wacht en de nieuwe pen wacht. lezend "Nou weten we tenminste waar je ligt en dat je goed ben angekommen".

Blinde dicterend langzaam en moeilijk  "Over ons hoef je je niet ongerust te maken. Broodgebrek is er niet zolang je broer ons steunt en die is goddank vrij door z'n manke been"... Heb je dat?

Ziende schrijvend  "Vrij door z'n manke been". Punt. Even wachten. 't Velletje is vol.

Blinde   Je zou 'r als moeder naar snakken mismaakte zoons te krijgen.

Ziende   Schaam je, moeder.

Blinde   'n Mismaakte hou je, 'n gezonde raak je kwijt.

Ziende   Schaam je, schaam je. Je zit met de bijbel in je handen, en zegt dingen die je niet kan verantwoorden.

Blinde   Dat kan wel, meester. Ik zeg dingen, die niet goed zijn, en 'k denk dingen, die 'k niet eens durf te zeggen. Had me de krant met al de gruwelen dan ook niet voorgelezen... Ik wist 'r niks van, en wou 'r niks van weten...

Ziende   En je soebatte en smeekte!

Blinde   Ja, ja - 'k heb ongelijk, maar 'k drijf op m'n zenuwen - soms tril 'k of 'r iets langs me heen gaat...

Ziende   Zolang de ellende in 't buiten land blijft...

Blinde   Zijn daar de mensen anders dan wij? Ik heb niet zoveel geleerd als jij, meester - jij heb 't halve dorp leren lezen, schrijven en rekenen - en ik zit achter tralies, die 'ik niet te pakken kan krijgen hoe 'k m'n handen ook uitstrek - jij ben geleerder dan ik - maar in 't donker, waarin je geen vijanden en geen vrienden ziet, 't donker zonder einde en begin, voel je je zo één met God, dat je haast naast dominee zou durven gaan staan, om de mensen te vertellen wat mag en wat niet mag, wat 'n zonde aan de eeuwigheid is en wat zo slecht, zoo vreselijk slecht is, dat je hart 'r zeer bij doet, als je 'r aan denkt...

Ziende   Nou wil 'k je niet jachten, moeder, maar 'k moet nog drie en veertig schriften van de jongens en meisjes door m'n handen laten gaan...

Blinde mat  Heb je dat van m'n anderen zoon?

Ziende lezend  "Broodgebrek is er niet zolang je broer ons steunt en die is goddank vrij door z'n manke been"...

Blinde   'k Heb altijd meer gehouen van m'n grote sterke zoon... En de ander... Schrijf 'm dat we z'n pijp hebben gevonden in de la van de tafel...

Ziende   Dat is geen overgang. Je kan moeilijk van 't manke been op de pijp springen. 'n Brief moet niet alleen duidelijk en zichtbaar geschreven zijn, met hoofdletters en leestekens: je hoort 'm zo te stellen, dat degeen die 'm leest 'r met z'n gedachten bij kan blijven; ... van de pijp maken we 'n postscriptum...

Blinde   'n Wat?

Ziende   'n Pee Es.

Blinde   Goed, 'n Pee Es. Zal 'k 'm verder over 't kind schrijven?

Ziende   Als je 't maar dicteert.

Blinde dicteert  Je dochter is 't zonnetje in huis en in 't dorp...

Ziende   En in 't dorp.

Blinde   Ook voor mij.

Ziende   Komma, ook voor mij.

Blinde   Ze heeft vanmiddag iets gezeid, dat ik je moet overbrieven.

Ziende   Niet zo gauw... "dat ik je moet overbrieven ..." Dat is geen pen, dat is 'n priem. 'k Snij 'r 't papier mee stuk... "overbrieven" 'k ben 'r ..

Blinde dicterend  Ze had van de kinderen van 't dorp...

Ziende   Van 't dorp...

Blinde   Zooveel over den oorlog gehoord...

Ziende   Gehoord...

Blinde   Dat ze huilend thuis kwam en zei...

Ziende   En zei...

Blinde   Als iemand vader wil doodschieten...

Ziende   Ja!

Blinde   Dan moet-ie zeggen: als je 't nog 'ns doet, dan word ik heus boos...

Ziende   Dan word ik boos... Punt. Nee, uitroepteken. Verder. Of ben je klaar?

Blinde   'k Zit te verzinnen. stilte ... Meester...

Ziende   Ja?

Blinde   Je heb me straks voorgelezen, dat ze mekaar niet eens zien als ze schieten.

Ziende   Nee, dat doen ze niet. 't Zijn afstanden van hier tot an 't naaste dorp. Eer ze mekanders gezicht weten, leggen ze al dood.

Blinde   Dus al is mijn zoon nog zoo sterk...?

Ziende   Je zoon komt 'r niet an te pas. Ze vechten in 't buitenland. En wij staan an de grenzen.

Blinde   Dus de kogels doen 't en de kanonnen.

Ziende   Die doen 't, ja.

Blinde   Vreselijk. 'n Spin ziet 'n mug en 'n kat ziet 'n muis en de mensen zien niks.

Ziende   Niks.

Blinde   Zien niks. Zien niks. glimlachend Net als ik. Vreemd, hè?... Vreemd...

Ziende   Slaap je?

Blinde   Nee, 'k hield m'n ogen even toe. 'k Ben moe.

Ziende   Zal 'k dan nog zetten: je liefhebbende?

Blinde   Nee, zeg: "Nou eindig ik, lieve zoon. God zegen je en zegen je nog eens... "

Ziende   En zegen je nog eens...

Blinde   God zegen je.

Ziende   Driemaal of tweemaal?

Blinde   Duizendmaal.

Ziende   "Duizendmaal". Nou nog 't post-scriptum: je heb je pijp vergeten. Die ligt hier in de la, en vele groeten van degeen, die dezen brief heeft geschreven...

Blinde voor zich uit dromend  God zegen je - God zegen je... God zegen ons... Dat hebben ze daar en daar en daar en overal gewenst, toen ze met 't vechten begonnen. Is 't niet ?

Ziende   Natuurlijk. 'r Waren bidstonden over de hele wereld.

Blinde   Hoe durven ze...

Ziende   Wat zeg je?

Blinde   Hoe durven ze!... Ik durf m'n handen haast niet vouwen voor mijn zoon alleen. Bidden om te gaan vechten - meester, ik kan 'r niet bij. Als je aan 'n oorlog denkt, hollen je gedachten weg van God en als je aan God denkt heb je enkel vrede in je...

Ziende die de brief weer boven de lamp gedroogd heeft  Nou nog je handtekening, moeder. Hier is de pen. Nee, niet zo laag, anders schrijf je over de pijp heen. Zo, ja zo. Langzaam an. Keurig. Nou nog de enveloppe en 't adres... tweede compagnie, derde bataljon... En de postzegel... En 't adres van de afzender... In orde. En nou laat 'k je alleen.

Blinde   Ik dank je wel. Wel thuis. Hou 'm niet in je zak.

Ziende   Hij komt m'n hand niet uit. Dag moeder.

Blinde   Dag meester. hem naroepend Meester!

Ziende   Ja.

Blinde   Doe de lamp uit.

Ziende   Uit? Blijf je liever in 't donker?

Blinde glimlachend  Ja. Liever.

Ziende   Daar dan. Slaap lekker.

Blinde   Dank je. Zij blijft onbewogen in 't maanlicht zitten, vouwt de handen om den bijbel Nou slaat-ie 't hek achter zich dicht. Nou stapt-ie voorbij de koestal. Nou voorbij de lantaarn. Nou gaat-ie de hoek om. Wat 'n stilte! Nog nooit heb 'k de stilte zo gehoord. 'k Word bang van m'n eigen adem. Here God, nou is 't tussen ons twee - jij ziet mij - en ik zie jou. Zo als ik hier zit, zitten 'r nou duizend en nog 'ns duizend moeders ... Waarom? Voor wat ?... Waarom, voor wat, lieve Heer? Klaagt lang-smartelijk, de handen om de bijbel wringend.

 

 

Naar boven
Terug naar de hoofdpagina

Menu van pagina's in tekstversie

De website
Hoofdpagina
Doelstelling
Over de editie
Opzet van de website
Aangepast lezen
Biografische notitie
Over ons en contact
Teksten online
Verkrijgbare teksten
De 7 vette dagen
Het testament
Het antwoord
Kwelling
Brief in schemer
Herenhuis te koop
De buikspreker
Het zevende gebod
Het pantser
Overige pagina's
Welkom in Villa Evenrust
Varia: socialistische tendenz
Kolder in de Jonge Jan
Scheveningse vissers
© deze website: 2015 M.G. Vonder, Amsterdam

 

colofon

Deze website is gestart op 3 december 2014, bij gelegenheid van de 150ste geboorte­dag van Herman Heijermans Jr.
Deze website is met de grootst mogelijke zorgvuldigheid samengesteld. Voor eventuele schade, ontstaan door fouten in de inhoud, aanvaarden wij echter geen aansprakelijkheid. Mocht ondanks onze inspanningen een auteursrechthebbende aan de aandacht zijn ontsnapt, dan verzoeken we deze vriendelijk zich in verbinding te stellen met de redactie.
email: M.G. Vonder
post: W. Passtoorsstraat 12-1
1073 HX Amsterdam